कर्जाच्या जाळ्यातील डिजिटल छळ: ₹१४,००० च्या कर्जानंतर कान्नूरमध्ये सायबर गुन्ह्याचा तपास

कान्नूर, केरळ | एप्रिल २०२६

१. पीडित व्यक्तीची पार्श्वभूमी

कन्नूरमधील अंजारकंडी येथील एका खासगी दंत महाविद्यालयात बीडीएसच्या प्रथम वर्षात शिकणारा २२ वर्षीय विद्यार्थी या प्रकरणाच्या केंद्रस्थानी आहे. तिरुवनंतपुरम जिल्ह्यातील रहिवासी असलेल्या या विद्यार्थ्याने मोबाइल लोन ॲपच्या माध्यमातून सुमारे ₹१४,००० कर्ज घेतले होते. कुटुंबाच्या म्हणण्यानुसार, हे पैसे त्याच्या आईच्या वैद्यकीय उपचारांसाठी वापरण्यात येणार होते. त्यानंतर कर्जाची परतफेड करण्यात अडचणी निर्माण झाल्याचे समोर आले. १० एप्रिल २०२६ रोजी महाविद्यालयाच्या वैद्यकीय विभागाजवळील इमारतीवरून पडून तो गंभीर जखमी झाला आणि नंतर त्याचा मृत्यू झाला. या मृत्यूच्या परिस्थितीची स्वतंत्र चौकशी सुरू असतानाच, कर्ज ॲपशी संबंधित कथित सायबर छळाचाही तपास सुरू करण्यात आला.

२. घटनांची मालिका

कर्जाच्या परतफेडीमध्ये अडचण निर्माण झाल्यानंतर संबंधित ॲपच्या कथित ऑपरेटरकडून दबाव टाकण्यात आल्याचे समोर आले. विद्यार्थ्याच्या मोबाईलमधील चॅट्समध्ये त्याने परतफेडीसाठी अधिक वेळ देण्याची विनंती केल्याचे पोलिसांच्या तपासात आढळले. मात्र, कथित वसुलीची प्रक्रिया केवळ विद्यार्थ्यापुरती मर्यादित राहिली नाही. त्याच्याशी संबंधित एका सहाय्यक प्राध्यापकाला MMS आणि WhatsAppच्या माध्यमातून कथित धमकीचे संदेश पाठवण्यात आले. विद्यार्थ्याच्या कर्जाची परतफेड करण्याच्या संदर्भात त्या प्राध्यापकावरही दबाव आणण्याचा प्रयत्न झाल्याचा आरोप आहे. प्राध्यापकाच्या तक्रारीनंतर कन्नूर सायबर पोलिसांनी १२ एप्रिल रोजी अज्ञात लोन ॲप ऑपरेटरविरुद्ध गुन्हा नोंदवला. विद्यार्थ्याच्या मृत्यूच्या परिस्थितीचा तपास करण्यासाठी स्थापन करण्यात आलेल्या विशेष तपास पथकाकडूनही या सायबर छळाचा मृत्यूशी काही संबंध होता का, याचा तपास करण्यात येत आहे. मात्र, उपलब्ध माहितीनुसार या दोन्ही घटनांमध्ये थेट कारणात्मक संबंध अद्याप सिद्ध झालेला नाही.

३. सायबर गुन्हेगारांनी वापरलेली पद्धत

या प्रकरणातून डिजिटल कर्जवसुलीमध्ये वैयक्तिक माहितीचा गैरवापर कसा होऊ शकतो, हे समोर येते. कर्जदाराच्या परतफेडीमध्ये अडचण आल्यानंतर त्याच्या संपर्कातील इतर व्यक्तींशी डिजिटल माध्यमातून संपर्क साधल्याचा आरोप आहे. अशा प्रकारे आर्थिक व्यवहाराशी संबंधित दबाव कर्जदाराच्या कुटुंबीय, मित्र, शिक्षक किंवा सहकाऱ्यांपर्यंत पोहोचू शकतो. या प्रकरणात कथित ऑपरेटरने MMS आणि WhatsAppसारख्या माध्यमांचा वापर करून कर्जदाराशी संबंधित व्यक्तीवर दबाव आणण्याचा प्रयत्न केल्याचे पोलिस तक्रारीत नमूद आहे. यामुळे डिजिटल कर्जवसुलीमध्ये आर्थिक दबावासोबतच सामाजिक आणि वैयक्तिक प्रतिष्ठेचा दबावही वापरला जाऊ शकतो, हे स्पष्ट होते.

४. भावनिक घटकांचा गैरवापर

अशा प्रकारच्या सायबर छळामध्ये केवळ आर्थिक अडचणींचाच फायदा घेतला जात नाही, तर भीती, लाज आणि सामाजिक प्रतिष्ठेची चिंता यांचाही वापर केला जाऊ शकतो. कर्जदाराच्या ओळखीच्या व्यक्तींना संपर्क करून त्याच्याबद्दल माहिती उघड करण्याची भीती निर्माण केल्यास पीडित व्यक्ती अधिक मानसिक दबावाखाली येऊ शकते. या प्रकरणात विद्यार्थ्याशी संबंधित एका प्राध्यापकाला कथितरित्या संपर्क करण्यात आल्याने हा दबाव मूळ कर्जदाराच्या पलीकडेही पोहोचल्याचे दिसून येते. मात्र, विद्यार्थ्याच्या मृत्यूमागील मानसिक किंवा इतर कारणांबाबत अंतिम निष्कर्ष तपास पूर्ण झाल्यानंतरच काढता येईल.

५. परिणाम

या प्रकरणामुळे कन्नूर सायबर पोलिसांकडून कथित लोन ॲप ऑपरेटरविरुद्ध स्वतंत्र तपास सुरू झाला आहे. विद्यार्थ्याच्या मोबाईलमधील चॅट्स आणि संबंधित डिजिटल पुराव्यांची तपासणी करण्यात येत आहे. या प्रकरणाचा आणखी एक गंभीर पैलू म्हणजे कर्जाशी संबंधित कथित दबावाचा परिणाम कर्जदाराच्या संपर्कातील इतर व्यक्तींवरही होऊ शकतो. विद्यार्थ्याच्या मृत्यूबाबत विविध शक्यतांचा स्वतंत्रपणे तपास सुरू असल्याने, लोन ॲपच्या कथित छळाला मृत्यूचे निश्चित कारण मानणे योग्य ठरणार नाही.

६. सुरक्षित राहण्यासाठी उपाय कर्ज घेण्यापूर्वी संबंधित ॲप आणि कर्जदाता संस्थेची वैधता तपासा. अनावश्यकपणे संपर्क, फोटो, संदेश किंवा इतर वैयक्तिक माहितीची परवानगी मागणाऱ्या ॲप्सपासून सावध रहा. धमकी किंवा दबावाखाली अतिरिक्त पैसे देऊ नका. अशा प्रकारचा छळ सुरू झाल्यास कुटुंबीय किंवा विश्वासू व्यक्तीला त्वरित माहिती द्या. कॉल, संदेश, स्क्रीनशॉट, मोबाईल नंबर आणि व्यवहारांची नोंद पुरावा म्हणून जतन करा. सायबर गुन्ह्याची तक्रार cybercrime.gov.in वर करा. आर्थिक फसवणूक झाल्यास १९३० वर तात्काळ संपर्क साधा

लगेच काय करावे